GIỚI THIỆU VỀ MÀU SẮC TRONG PHỤNG VỤ CÔNG GIÁO

GIỚI THIỆU VỀ MÀU SẮC TRONG PHỤNG VỤ CÔNG GIÁO
Trong phụng vụ của Giáo hội Công giáo Rôma, màu sắc của phẩm phục mà linh mục mặc không chỉ là yếu tố thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa thần học sâu sắc, giúp tín hữu dễ dàng nhận biết và hòa mình vào tinh thần của từng mùa phụng vụ. Mùa Chay, kéo dài 40 ngày từ Thứ Tư Lễ Tro đến Chúa Nhật Phục Sinh, là thời gian đặc biệt dành cho sự thống hối, ăn năn tội lỗi, cầu nguyện và chuẩn bị tâm hồn để kỷ niệm cuộc Thương Khó và Phục Sinh của Chúa Giêsu Kitô. Chính vì vậy, màu tím (hay còn gọi là violet trong tiếng Anh, ám chỉ sắc tím nhạt hoặc tím hoàng gia) được quy định là màu chính thức cho phẩm phục của linh mục, cũng như các vật dụng phụng vụ như khăn bàn thờ, cờ xí và các biểu tượng khác. Màu tím không chỉ nhắc nhở về sự đau khổ và hy sinh, mà còn liên hệ trực tiếp với chiếc áo choàng mà Chúa Giêsu đã bị khoác lên người trước khi chịu đóng đinh, như được mô tả trong các sách Tin Mừng. Để hiểu rõ lý do này, chúng ta cần khám phá lịch sử, ý nghĩa biểu tượng và sự phát triển của màu tím trong phụng vụ Công giáo, dựa trên các nguồn tài liệu lịch sử và Kinh Thánh đáng tin cậy.
Lịch Sử Phát Triển của Màu Sắc Phụng Vụ trong Nghi Lễ Rôma
Phụng vụ Công giáo ban đầu không có quy định nghiêm ngặt về màu sắc. Theo các tài liệu lịch sử, vào thế kỷ thứ 4, khi Giáo hội bắt đầu nổi lên sau thời kỳ bách hại dưới thời Hoàng đế Constantine, các linh mục chủ yếu mặc phẩm phục màu trắng, biểu tượng cho sự tinh sạch và ánh sáng Phục Sinh. Màu trắng được coi là màu cơ bản, phù hợp với mọi dịp lễ, vì nó tượng trưng cho sự thánh thiện và niềm vui của Chúa Kitô. Benedict XIV, trong tác phẩm “De Sacro Sacrificio Missæ” (thế kỷ 18), khẳng định rằng đến thế kỷ thứ 4, màu trắng vẫn là màu duy nhất được sử dụng phổ biến trong phụng vụ. Tuy nhiên, khi Giáo hội phát triển và các mùa phụng vụ được định hình rõ ràng hơn, màu sắc bắt đầu được sử dụng để phân biệt các dịp lễ khác nhau.
Sự đa dạng màu sắc bắt đầu xuất hiện từ thế kỷ thứ 9, với các tài liệu như “Ordo of St. Amand” đề cập đến việc sử dụng màu tối cho các ngày chay tịnh và màu đen cho Lễ Đức Mẹ Thanh Tẩy. Đến thế kỷ 12, sự sử dụng màu sắc trở nên phổ biến hơn ở các nhà thờ địa phương, nhưng vẫn chưa có sự thống nhất. Pope Innocent III (1198-1216), trong tác phẩm “De Sacro Altaris Mysterio”, là người đầu tiên hệ thống hóa màu sắc phụng vụ cho Nghi Lễ Rôma, quy định bốn màu chính: trắng, đỏ, xanh lá và đen, với màu tím (violet) được sử dụng thỉnh thoảng như một biến thể của đen để biểu thị sự thống hối. Ông giải thích rằng màu tím tượng trưng cho sự đau khổ và khiêm nhường, phù hợp với các mùa ăn chay.
Từ thế kỷ 13-14, màu tím dần thay thế màu đen cho các mùa thống hối, vì đen được coi là quá tối tăm và chỉ dùng cho tang lễ. Đến năm 1570, với Sách Lễ Rôma được ban hành dưới thời Pope Pius V sau Công đồng Trent, năm màu chính thức được quy định: trắng, đỏ, xanh lá, tím và đen, với màu hồng (rose) chỉ dùng cho Chúa Nhật Thứ Ba Mùa Vọng (Gaudete) và Chúa Nhật Thứ Tư Mùa Chay (Laetare). Sự thay đổi này phản ánh sự phát triển của phụng vụ, từ việc sử dụng màu sắc ngẫu hứng sang hệ thống biểu tượng thống nhất. Trong các nghi lễ Đông phương, màu sắc không được quy định nghiêm ngặt như vậy, nhưng ở Nghi Lễ Rôma, màu tím trở thành biểu tượng chính cho Mùa Chay và Mùa Vọng, nhấn mạnh sự chuẩn bị và sám hối.
Ý Nghĩa Biểu Tượng của Màu Tím: Từ Vương Quyền Thời Cổ Đại
Màu tím có nguồn gốc sâu xa từ thời cổ đại, nơi nó được coi là biểu tượng của vương quyền và sự xa xỉ. Trong thế giới Hy Lạp-La Mã, màu tím (porphyra trong tiếng Hy Lạp, purpura trong tiếng La Tinh) được chiết xuất từ một loài ốc biển hiếm có tên là Murex brandaris, sống ở vùng Địa Trung Hải. Quá trình sản xuất thuốc nhuộm tím cực kỳ tốn kém: cần hàng nghìn con ốc để tạo ra chỉ vài gam thuốc nhuộm, khiến màu tím trở thành thứ chỉ dành cho hoàng gia và giới quý tộc. Các hoàng đế La Mã như Nero thậm chí ban hành luật cấm dân thường mặc màu tím, coi đó là tội phản nghịch. Ở Ba Tư và Ai Cập cổ đại, màu tím cũng gắn liền với quyền lực, như được mô tả trong Kinh Thánh Cựu Ước: “Người giàu có mặc áo tím và vải lanh mịn” (Lc 16:19).
Trong bối cảnh Kitô giáo, màu tím kế thừa ý nghĩa vương quyền này, nhưng được chuyển hóa để chỉ về Chúa Giêsu như “Vua các vua” (Kh 19:16). Tuy nhiên, qua thời gian, ý nghĩa của nó mở rộng sang sự thống hối và đau khổ, vì màu tím gợi lên sự u buồn và khiêm tốn. Theo “Catholic Encyclopedia”, màu tím “denotes affliction and melancholy”, phù hợp với tinh thần Mùa Chay. Sự chuyển biến này xảy ra dần dần từ thế kỷ 12, khi Giáo hội bắt đầu liên kết màu tím với sự ăn năn tội lỗi và chuẩn bị tâm hồn.
Liên Hệ Trực Tiếp với Chiếc Áo Choàng của Chúa Giêsu Trước Khi Chịu Đóng Đinh
Màu tím trong phụng vụ Mùa Chay có liên hệ trực tiếp và sâu sắc với cuộc Thương Khó của Chúa Giêsu, đặc biệt là chiếc áo choàng mà quân lính La Mã khoác lên Người để nhạo báng. Theo Tin Mừng Máccô: “Chúng khoác cho Người một tấm áo điều, và kết một vòng gai làm vương miện đặt lên đầu Người” (Mc 15:17). Tin Mừng Gioan cũng ghi: “Các binh sĩ lấy áo choàng tím khoác lên Người, và đội vòng gai lên đầu Người” (Ga 19:2-3). Philatô sau đó trình diện Chúa Giêsu với dân chúng: “Đây là Vua các ngươi” (Ga 19:14), nhấn mạnh sự nhạo báng đối với danh hiệu “Vua dân Do Thái”.
Trong bản dịch tiếng Việt, “áo điều” thường được hiểu là màu đỏ, nhưng thực tế, từ Hy Lạp “porphyra” chỉ màu tím hoàng gia, một sắc đỏ tía đậm (scarlet-purple), gần với tím hơn là đỏ tươi. Tin Mừng Mátthêu dùng “chlamys kokkinē” (áo choàng đỏ), nhưng các học giả cho rằng đây là biến thể của cùng một màu vương quyền, vì thuốc nhuộm cổ đại không phân biệt rõ ràng giữa đỏ tía và tím. Màu này được chọn để nhạo báng Chúa Giêsu như một “vua giả”, nhưng vô tình khẳng định Người là Vua đích thực, Đấng chịu đau khổ để cứu chuộc nhân loại.
Từ biến cố này, màu tím trở thành biểu tượng Kitô giáo cho:
• Cuộc Khổ Nạn của Chúa: Nhắc nhở về sự đau khổ, đánh đòn và nhục mạ mà Chúa chịu.
• Lời Mời Gọi Sám Hối: Tín hữu được kêu gọi ăn năn tội lỗi, vì chính tội lỗi của chúng ta đã dẫn đến cái chết của Chúa.
• Vương Quyền Thiêng Liêng: Chúa Giêsu là Vua không phải của thế gian, mà của lòng người, như Người nói với Philatô: “Nước tôi không thuộc về thế gian này” (Ga 18:36).
Các nguồn như Aleteia và Good Catholic nhấn mạnh rằng màu tím trong Mùa Chay giúp tín hữu tưởng nhớ cảnh Chúa bị khoác áo tím, đồng thời mời gọi họ tham dự vào sự thống hối.
Sự Chuyển Biến Ý Nghĩa từ Vương Quyền đến Thống Hối
Ban đầu, màu tím chủ yếu biểu tượng vương quyền, như trong Cựu Ước (Est 8:15, nơi Môđêcai mặc áo tím). Nhưng qua các thế kỷ, ý nghĩa này chuyển sang thống hối, vì màu tím gợi lên sự buồn sầu và khiêm tốn. Theo Liturgical Home, màu tím kết hợp giữa “royalty and suffering”, phù hợp với Mùa Chay – mùa tưởng niệm Chúa chịu chết nhưng cũng là Vua chiến thắng. Sự chuyển biến này được củng cố bởi các nhà thần học như Innocent III, người liên kết màu tím với sự ăn năn trong Kinh Thánh, như trong Tv 51: “Xin rửa con sạch hết lỗi lầm”.
Trong Mùa Chay, màu tím không chỉ dùng cho phẩm phục mà còn cho các biểu tượng khác: tượng thánh được che khăn tím từ Chúa Nhật Thứ Năm Mùa Chay, tượng trưng cho sự chờ đợi Phục Sinh. Điều này giúp tín hữu tập trung vào việc cầu nguyện, bố thí và chay tịnh, chuẩn bị cho niềm vui Phục Sinh.
So Sánh với Các Mùa Phụng Vụ Khác và Các Ngoại Lệ
Để hiểu rõ hơn, hãy so sánh màu tím với các màu khác:
• Màu Trắng: Dùng cho Mùa Giáng Sinh và Phục Sinh, biểu tượng vui mừng và tinh sạch.
• Màu Đỏ: Dùng cho Lễ Chúa Thánh Thần và các thánh tử đạo, tượng trưng máu và lửa.
• Màu Xanh Lá: Dùng cho Mùa Thường Niên, biểu tượng hy vọng và sự sống.
• Màu Đen: Ngày nay chỉ dùng cho tang lễ, từng là màu thống hối trước khi tím thay thế.
• Màu Hồng: Ngoại lệ trong Mùa Chay, dùng cho Chúa Nhật Laetare, biểu thị niềm vui giữa thống hối.
Trong Mùa Chay, màu tím thống trị trừ Chúa Nhật Laetare (hồng) và Lễ Lá (đỏ từ năm 1955). Sự nhất quán này giúp phụng vụ trở nên sống động, dẫn dắt tín hữu qua hành trình đức tin.
Màu Tím – Lời Nhắc Nhở Về Tình Yêu Thiên Chúa
Tóm lại, linh mục mặc phẩm phục màu tím trong Mùa Chay để nhắc nhở cộng đoàn về cuộc Thương Khó của Chúa Giêsu, đặc biệt chiếc áo tím hoàng gia mà Người bị khoác lên để nhạo báng, nhưng thực chất khẳng định vương quyền thiêng liêng. Từ biểu tượng vương quyền cổ đại, màu tím đã phát triển thành dấu chỉ thống hối và hy vọng, phù hợp với tinh thần Mùa Chay: ăn năn, cầu nguyện và chuẩn bị cho Phục Sinh. Truyền thống này, hình thành qua hàng thế kỷ từ thời ban đầu Giáo hội đến các quy định hiện đại, giúp tín hữu sâu sắc hơn trong đức tin. Như Cha William Sibley trong NCRegister nhấn mạnh: “Màu tím là màu của các vị vua và trở thành biểu tượng của sự thống hối”. Qua đó, Mùa Chay không chỉ là thời gian buồn sầu, mà là lời mời gọi hoán cải để đón nhận vương quyền của Chúa trong tâm hồn.
Lm. Anmai, CSsR