QUAN ĐIỂM CỦA GIÁO HỘI CÔNG GIÁO: PHẨM GIÁ CON NGƯỜI VÀ CÔNG ÍCH TRONG BỐI CẢNH TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Phụng vụ

Giáo hội Công giáo, với sứ mệnh bảo vệ và thúc đẩy phẩm giá con người cũng như công ích toàn cầu, đã dành sự quan tâm đặc biệt đến sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI). Trong bối cảnh công nghệ đang thay đổi sâu sắc cuộc sống con người, Giáo hội không chỉ nhìn nhận AI như một công cụ kỹ thuật đơn thuần mà còn như một yếu tố ảnh hưởng đến bản chất nhân loại. Bài viết này sẽ khám phá sâu sắc quan điểm của Giáo hội, dựa trên các văn kiện, sứ điệp và hoạt động chính thức, nhằm làm rõ cách mà Giáo hội hướng dẫn việc sử dụng AI sao cho phù hợp với giá trị Kitô giáo, luôn đặt con người làm trung tâm và công ích làm mục tiêu cuối cùng.

1. MỐI QUAN TÂM CỦA GIÁO HỘI HOÀN VŨ TRƯỚC AI

Giáo hội Công giáo hoàn vũ đã thể hiện mối quan tâm sâu sắc đối với trí tuệ nhân tạo, không chỉ coi đó là một tiến bộ kỹ thuật thông thường mà còn như một bước ngoặt nhân học quan trọng. AI đặt ra những câu hỏi căn bản về bản chất con người, về phẩm giá vốn có của mỗi cá nhân, và về công ích toàn cầu mà mọi tiến bộ phải hướng tới. Giáo hội nhận thấy rằng, trong khi AI mang lại nhiều lợi ích như cải thiện hiệu quả lao động, hỗ trợ y tế và giáo dục, nó cũng có thể đe dọa đến sự bình đẳng, quyền riêng tư và sự gắn kết xã hội nếu không được quản lý đúng đắn.

Trong tinh thần đó, Học viện Giáo hoàng về Sự sống (Pontifical Academy for Life) đã tích cực tham gia vào các đối thoại quốc tế về đạo đức AI. Học viện này không chỉ tổ chức các hội nghị nội bộ mà còn mở rộng ra các diễn đàn toàn cầu, nơi các chuyên gia, nhà khoa học, nhà thần học và lãnh đạo chính trị cùng thảo luận về những thách đố mà AI đặt ra. Những hội nghị này nhằm khám phá cách AI có thể ảnh hưởng đến nhân phẩm, chẳng hạn như việc sử dụng AI trong quyết định y tế hoặc lao động, và cách đảm bảo rằng công ích – lợi ích chung của toàn nhân loại – không bị hy sinh vì lợi nhuận cá nhân hay sự thống trị công nghệ. Qua đó, Giáo hội nhấn mạnh rằng mọi tiến bộ công nghệ phải phục vụ con người, không phải ngược lại, và phải được hướng dẫn bởi các nguyên tắc đạo đức Kitô giáo, vốn coi con người là trung tâm của tạo dựng.

2. ROME CALL FOR AI ETHICS (2020): ĐẶT NỀN MÓNG ĐẠO ĐỨC CHO AI

Một mốc son quan trọng trong quan điểm của Giáo hội về AI là việc ký kết văn kiện “Rome Call for AI Ethics” vào ngày 28 tháng 2 năm 2020. Văn kiện này không chỉ là một tuyên bố lý thuyết mà còn là một lời kêu gọi hành động cụ thể, với sự tham gia ban đầu của các bên liên quan đa dạng: Học viện Giáo hoàng về Sự sống, các tập đoàn công nghệ lớn như Microsoft và IBM, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), cùng với Bộ Đổi mới của Chính phủ Ý. Sự hợp tác này thể hiện tinh thần đối thoại liên ngành, nơi Giáo hội đóng vai trò dẫn dắt đạo đức giữa các lĩnh vực khoa học, kinh tế và chính trị.

Văn kiện “Rome Call for AI Ethics” kêu gọi việc phát triển AI phải tuân thủ sáu nguyên tắc đạo đức phổ quát, được thiết kế để đảm bảo rằng công nghệ này phục vụ phẩm giá con người và công ích. Những nguyên tắc đó bao gồm: minh bạch (transparency), để mọi người có thể hiểu cách AI hoạt động; bao gồm (inclusion), đảm bảo AI không loại trừ bất kỳ nhóm xã hội nào; trách nhiệm giải trình (responsibility), yêu cầu các nhà phát triển chịu trách nhiệm cho hậu quả; không thiên vị (impartiality), tránh phân biệt đối xử dựa trên dữ liệu sai lệch; đáng tin cậy (reliability), đảm bảo AI hoạt động ổn định và an toàn; và an ninh cùng quyền riêng tư (security & privacy), bảo vệ dữ liệu cá nhân khỏi lạm dụng. Đây là lời khẳng định rõ ràng và mạnh mẽ từ Giáo hội: AI phải phục vụ con người, chứ không được thống trị con người. Bằng cách đặt nền móng này, văn kiện không chỉ hướng dẫn các nhà phát triển mà còn khuyến khích các chính phủ và tổ chức quốc tế xây dựng khung pháp lý để thực thi những nguyên tắc này, nhằm bảo vệ công ích toàn cầu trước những rủi ro tiềm ẩn của AI.

3. “AI LÀ NGƯỜI THÂN CẬN CỦA TÔI?” – THÁCH ĐỐ TRONG THỜI ĐẠI SỐ

Câu hỏi cổ điển từ người thông luật dành cho Chúa Giêsu trong Tin Mừng Luca: “Ai là người thân cận của tôi?” (Lc 10,29) đã được Giáo hội đặt lại trong bối cảnh mới của thời đại số và trí tuệ nhân tạo. Trong thế giới ngày nay, nơi “Thế hệ Kỹ thuật số” đang hình thành các “Bộ lạc Kỹ thuật số” – những cộng đồng ảo dựa trên thuật toán và sở thích cá nhân hóa – AI có nguy cơ gia tăng chia rẽ xã hội. Thuật toán có thể tạo ra các bong bóng thông tin, nơi mọi người chỉ tiếp xúc với ý kiến tương đồng, dẫn đến cô lập, phân cực và thậm chí là xung đột xã hội.

Thách đố lớn nhất mà Giáo hội nhận diện là liệu AI sẽ giúp con người hiện diện trọn vẹn với nhau nhiều hơn, thông qua việc kết nối toàn cầu và hỗ trợ giao tiếp, hay sẽ làm suy yếu các mối tương quan nhân vị bằng cách thay thế sự tương tác thực sự bằng các giao tiếp ảo hóa? Giáo hội nhấn mạnh rằng, trong khi AI có thể mang lại sự tiện lợi, nó không thể thay thế giá trị cốt lõi của tình yêu thương và lòng thương xót Kitô giáo, vốn đòi hỏi sự hiện diện thực sự và sự chia sẻ chân thành. Do đó, quan điểm của Giáo hội là phải sử dụng AI để thúc đẩy sự gắn kết xã hội, giảm thiểu bất bình đẳng và bảo vệ công ích, thay vì để nó trở thành công cụ phân chia nhân loại.

4. ĐỨC THÁNH CHA PHANXICÔ: AI, HÒA BÌNH VÀ TRÁCH NHIỆM NHÂN LOẠI (2024)

Trong Sứ điệp Ngày Thế giới Hòa bình lần thứ 57, được công bố vào ngày 1 tháng 1 năm 2024, Đức Thánh Cha Phanxicô đã dành sự chú ý đặc biệt đến trí tuệ nhân tạo, nhấn mạnh rằng cơ hội và rủi ro của AI luôn song hành cùng nhau. Ngài khẳng định rằng đạo đức và phẩm giá con người phải là ưu tiên hàng đầu trong mọi ứng dụng của AI, vì công nghệ không phải là trung tính – nó phản ánh các giá trị mà con người đặt vào đó. Nếu con người ưu tiên lợi nhuận hoặc quyền lực, AI có thể trở thành công cụ gây hại; ngược lại, nếu hướng tới công ích, nó sẽ mang lại lợi ích cho toàn nhân loại.

Đức Thánh Cha kêu gọi quản trị AI ở tầm toàn cầu, với việc tạo ra khung pháp lý ràng buộc để đảm bảo rằng các quốc gia và tổ chức tuân thủ các tiêu chuẩn đạo đức. Ngài cũng nhấn mạnh nhu cầu xây dựng nền giáo dục và tư duy phản biện về AI, giúp con người nhận diện rủi ro và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Quan điểm này không chỉ là lời cảnh báo mà còn là lời mời gọi hành động, nhằm bảo vệ hòa bình thế giới bằng cách ngăn chặn AI bị lạm dụng trong chiến tranh, giám sát hoặc thao túng xã hội, luôn giữ phẩm giá con người làm trung tâm.

5. AI VÀ “SỰ KHÔN NGOAN CỦA TRÁI TIM” – TRUYỀN THÔNG ĐÍCH THỰC (2024)

Tiếp nối các suy tư trước đó, trong Sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 58 năm 2024, Đức Thánh Cha Phanxicô mời gọi khai thác AI bằng “sự khôn ngoan của trái tim”. Điều này có nghĩa là sử dụng công nghệ không chỉ với trí tuệ logic mà còn với lòng bác ái và sự khôn ngoan tâm linh, đảm bảo rằng AI phục vụ chân lý và nhân loại thay vì lan truyền thông tin sai lệch hoặc thao túng dư luận.

Ngài cổ võ hoạt động truyền thông mang tính nhân vị, nơi AI được sử dụng để xây dựng sự bao gồm, kết nối mọi người mà không tạo ra tha hóa. Quan điểm này nhấn mạnh rằng truyền thông đích thực phải xuất phát từ trái tim con người, và AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế sự chân thành và đạo đức trong giao tiếp. Bằng cách này, Giáo hội hướng dẫn rằng công ích trong lĩnh vực truyền thông đòi hỏi AI phải thúc đẩy sự đoàn kết xã hội, giảm thiểu phân biệt đối xử và bảo vệ quyền riêng tư.

6. Antiqua et Nova (2025): AI Dưới Ánh Sáng Nhân Học Kitô Giáo

Văn kiện “Antiqua et Nova” (AN), do Bộ Giáo lý Đức tin và Bộ Văn hóa & Giáo dục công bố vào tháng 1 năm 2025, đào sâu mối tương quan giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người, đưa ra hướng dẫn về đạo đức và tâm linh. Văn kiện này dựa trên nền tảng Kinh Thánh, khẳng định rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (St 1,27) và được kêu gọi giữ gìn và canh tác thế giới (St 2,15) (AN 1).

Những xác quyết nền tảng bao gồm: Con người cần đảm bảo rằng việc phát triển và sử dụng AI phải đề cao phẩm giá con người, giảm thiểu nguy cơ và ngăn ngừa tác hại (AN 4), đồng thời thúc đẩy sự phát triển toàn diện của nhân loại và xã hội (AN 6). Văn kiện kêu gọi suy tư về nhân học và đạo đức để khơi dậy “trí tuệ của trái tim”, với các bên liên quan tham gia vào cuộc đối thoại toàn cầu về các vấn đề liên quan (AN 5). Đặc biệt, trí tuệ đích thực – “trí tuệ của trái tim” – là khả năng nhìn nhận thực tại bằng con mắt tâm linh, là món quà mà nhân loại cần nhất để đối mặt với những vấn đề sâu xa và thách thức đạo đức do AI đặt ra (AN 114), trở thành tác nhân đạo đức đưa AI đến một tương lai phục vụ lợi ích chung của nhân loại và xã hội (AN 117).

7. THÁCH ĐỐ NHÂN HỌC VÀ ĐẠO ĐỨC CỦA AI

Giáo hội nhận diện rằng AI có thể mô phỏng trí tuệ con người nhưng không sở hữu kinh nghiệm sống, cảm xúc hay lịch sử cá nhân. AI không thể khát khao chân lý hay phân định luân lý một cách thực sự, vì chỉ con người, với tự do và lương tâm, mới là chủ thể đạo đức đích thực. Việc thiết kế và ứng dụng AI đòi hỏi phải phân định luân lý cách thận trọng, nhằm bảo vệ tự do, công lý và hiệp nhất xã hội, tránh để AI trở thành công cụ kiểm soát hoặc phân biệt đối xử.

8. “SỰ KHÔN NGOAN CỦA TRÁI TIM” – CON ĐƯỜNG VƯỢT LÊN TRÊN CÔNG NGHỆ

“Sự khôn ngoan của trái tim” không phải là việc tích lũy dữ liệu lạnh lùng mà là sự kết hợp giữa tri thức và bác ái, hướng đến chân lý và vượt qua não trạng thuần kỹ thuật chỉ đo lường thành công bằng hiệu suất. AI không được thay thế bản chất con người mà phải là công cụ hỗ trợ sự phát triển nhân bản và công ích, giúp con người sống trọn vẹn hơn trong mối quan hệ với Thiên Chúa và tha nhân.

9. LÒNG BIẾT ƠN VÀ CÁC MỐI TƯƠNG QUAN NHÂN VỊ

Khi AI ngày càng mạnh mẽ, con người có nguy cơ trở nên vô ơn, đối xử với nhau như máy móc và quên đi “sự khôn ngoan của trái tim”. Giáo hội kêu gọi rằng, trong việc phát triển và sử dụng AI, con người cần thể hiện niềm tri ân đối với tha nhân, xã hội và nhất là với Thiên Chúa – nguồn mạch mọi ân huệ. Chỉ bằng cách này, AI mới thực sự phục vụ phẩm giá con người và công ích, xây dựng một thế giới hòa bình và đoàn kết.

Lm. Anmai, CSsR

Bài viết liên quan